Bir işyerinde güvenlik çoğu zaman ancak bir şey ters gittiğinde fark edilir. Kayan bir zemin, yanlış bağlanmış bir uzatma kablosu, bloke edilmiş bir yangın merdiveni ya da kimsenin okumadığı bir talimat… Bunların her biri günlük işlerin arasında önemsiz görünür; ta ki bir kaza olana kadar. İş sağlığı ve güvenliği, bu küçük ayrıntıları sistemli bir şekilde görünür hale getiren, riskleri kaza olmadan önce yakalamayı amaçlayan bir çalışma alanıdır.
Bu rehberi, Ankara’da ve özellikle Çankaya ile çevresinde faaliyet gösteren işletme sahipleri, yöneticiler, insan kaynakları çalışanları ve iş güvenliği konusunu yeni öğrenen herkes için hazırladık. Amacımız belirli bir firmayı önermek değil; yasal yükümlülüklerin ne anlama geldiğini, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekiminin ne iş yaptığını, OSGB ile çalışmanın nasıl işlediğini ve işyerinizde nereden başlamanız gerektiğini anlaşılır bir dille anlatmak.
İş sağlığı ve güvenliği neden bu kadar önemli?
İş sağlığı ve güvenliğinin ilk ve en önemli amacı insan hayatını ve sağlığını korumaktır. Bir iş kazası ya da meslek hastalığı, çalışanın ve ailesinin hayatını kalıcı biçimde değiştirebilir. Bunun yanında işletme açısından da ciddi sonuçları vardır: iş gücü kaybı, üretimin durması, ekipman hasarı, sigorta ve hukuki süreçler, idari para cezaları ve itibar kaybı bunların başında gelir.
Güvenli bir işyeri ise yalnızca kazaların azaldığı bir yer değildir. Çalışanların kendini güvende hissettiği ortamlarda iş memnuniyeti artar, devamsızlık azalır ve ekipler işe daha kolay odaklanır. Bu nedenle iş güvenliğini bir maliyet kalemi olarak değil, işletmenin sürdürülebilirliğine yapılan bir yatırım olarak görmek daha doğrudur.
Türkiye’de iş sağlığı ve güvenliğinin yasal çerçevesi
Türkiye’de iş sağlığı ve güvenliğinin temel dayanağı 2012 yılında yürürlüğe giren 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’dur. Kanun, kamu ve özel sektördeki tüm işlere ve işyerlerine uygulanır; birkaç istisna dışında çalışan sayısı ne olursa olsun her işveren bu kanunun kapsamındadır. Kanunun yanında risk değerlendirmesi, acil durumlar, eğitimler, iş güvenliği uzmanları, işyeri hekimleri ve belirli sektörler için çıkarılmış pek çok yönetmelik bulunur.
Kanunun özü şudur: İşveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Bu yükümlülük; riskleri önlemeyi, eğitim ve bilgilendirme yapmayı, gerekli organizasyonu kurmayı, araç ve gereçleri sağlamayı ve alınan önlemlerin uygulanıp uygulanmadığını izlemeyi kapsar. İşverenin iş güvenliği hizmeti satın alması, onun sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Kanunun temel hükümlerini ve işveren ile çalışanın yükümlülüklerini 6331 sayılı kanun özeti sayfamızda ayrıntılı olarak ele aldık.
İşyerinizin tehlike sınıfını bilmek
İş güvenliğinde atılacak adımların büyük bölümü, işyerinin tehlike sınıfına göre şekillenir. Türkiye’de işyerleri yaptıkları ana faaliyete göre üç sınıfa ayrılır: az tehlikeli, tehlikeli ve çok tehlikeli. Bu sınıflandırma, işyerinin SGK kayıtlarında yer alan faaliyet koduna, yani NACE koduna göre belirlenir.
Tehlike sınıfı; iş güvenliği uzmanının hangi belge sınıfına sahip olması gerektiğini, uzman ve hekimin işyerinde ne kadar süre çalışacağını, eğitimlerin kaç saat süreceğini ve ne sıklıkla tekrarlanacağını, risk değerlendirmesinin kaç yılda bir yenileneceğini doğrudan etkiler. Örneğin Çankaya’daki bir yazılım ofisi genellikle az tehlikeli sınıftayken, bir inşaat şantiyesi çok tehlikeli sınıfta yer alır. Sınıfınızı nasıl öğreneceğinizi ve sınıfa göre neyin değiştiğini işyeri tehlike sınıfları sayfasında anlattık.
İş güvenliği uzmanı ne yapar?
İş güvenliği uzmanı, işyerindeki tehlikeleri belirleyen, riskleri değerlendiren ve bunları azaltmak için işverene öneriler sunan kişidir. Uzman; işyerini düzenli olarak gezer, çalışma koşullarını gözlemler, risk değerlendirmesi ekibinde yer alır, eğitimleri planlar ve verir, acil durum planlarının hazırlanmasına katkı sağlar ve yapılan tespitleri işyerinin onaylı defterine yazar.
Uzmanlar A, B ve C sınıfı olmak üzere üç belge sınıfına ayrılır. Çok tehlikeli işyerlerinde A sınıfı, tehlikeli işyerlerinde en az B sınıfı, az tehlikeli işyerlerinde en az C sınıfı belgeye sahip bir uzman görevlendirilir. Uzmanın işyerinde geçireceği süre ise çalışan sayısı ve tehlike sınıfına göre belirlenir. Uzmanın görevlerini, çalışma sürelerini ve hizmet alırken sormanız gereken soruları Ankara’da iş güvenliği uzmanı hizmeti sayfasında bulabilirsiniz.
İşyeri hekimi ve sağlık gözetimi
İş güvenliği yalnızca makineler, elektrik ve yangınla ilgili değildir; çalışanların sağlığının izlenmesi de sistemin önemli bir parçasıdır. İşyeri hekimi, çalışanların işe girişte ve belirli aralıklarla sağlık muayenelerini yapar, işin çalışan sağlığı üzerindeki etkilerini değerlendirir, ilk yardım ve acil müdahale düzenlemelerine katkı sağlar ve sağlıkla ilgili eğitimlerde görev alır.
Örneğin uzun süre ekran başında çalışan ofis çalışanlarında göz yorgunluğu ve kas-iskelet sistemi şikâyetleri, gürültülü bir atölyede çalışanlarda işitme kaybı riski ya da kimyasal maddelerle çalışanlarda solunum yolu etkilenmeleri, işyeri hekiminin takip ettiği konular arasındadır. Hekimin görevlerini ve muayene türlerini işyeri hekimi hizmeti sayfasında ele aldık.
OSGB ile çalışmak
Pek çok işletme iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimini kendi bünyesinde kadrolu olarak çalıştırmak yerine bu hizmeti bir Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi’nden, yani OSGB’den satın alır. OSGB’ler, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş kuruluşlardır ve sözleşme yaptıkları işyerlerine uzman, hekim ve gerektiğinde diğer sağlık personeli görevlendirir.
Çankaya gibi ofis, mağaza, klinik, eğitim kurumu ve restoranın yoğun olduğu bir bölgede, küçük ve orta ölçekli işletmelerin önemli kısmı OSGB ile çalışır. Sözleşme öncesinde hizmet kapsamını, ziyaret sıklığını, raporlama biçimini ve görevlendirilecek kişilerin belgelerini netleştirmek çok önemlidir. Bu konuda dikkat edilecekleri Çankaya’da OSGB hizmetleri sayfasında topladık.
Risk değerlendirmesi: İş güvenliğinin temeli
Risk değerlendirmesi, işyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikeleri belirleme, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan etkenleri analiz etme ve riskleri derecelendirerek kontrol önlemlerini kararlaştırma sürecidir. Kanuna göre her işveren risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmak zorundadır.
Risk değerlendirmesi bir kez yapılıp rafa kaldırılan bir belge değildir. Tehlike sınıfına göre belirli aralıklarla yenilenir; bunun yanında işyeri taşındığında, yeni bir makine ya da kimyasal kullanılmaya başlandığında, üretim yöntemi değiştiğinde, bir iş kazası veya ramak kala olay yaşandığında da gözden geçirilmelidir. Değerlendirmenin aşamalarını ve yaygın yöntemleri risk değerlendirmesi nasıl yapılır sayfasında adım adım anlattık.
Acil durumlara hazırlık
Yangın, deprem, patlama, sel, kimyasal sızıntı ya da ilk yardım gerektiren bir olay… Acil durumlar beklenmedik anlarda yaşanır ve ilk dakikalarda yapılanlar sonucu belirler. Bu nedenle her işyerinin bir acil durum eylem planı olmalıdır. Plan; olası acil durumları, bu durumlarda kimin ne yapacağını, tahliye yollarını, toplanma alanını ve iletişim düzenini içerir.
Ankara’nın deprem riski düşünüldüğünde, özellikle çok katlı ofis binalarında, alışveriş merkezlerinde ve okullarda tahliye planlarının gerçekçi olması ve düzenli tatbikatlarla denenmesi büyük önem taşır. Planın nasıl hazırlanacağını acil durum eylem planı sayfasında, yangınla ilgili özel önlemleri ise yangın güvenliği ve tatbikat sayfasında bulabilirsiniz.
Eğitim: Kâğıt üzerinde değil, sahada işe yarayan bilgi
En iyi hazırlanmış risk değerlendirmesi bile çalışanlar riskleri tanımıyor ve nasıl korunacağını bilmiyorsa sınırlı fayda sağlar. Bu nedenle tüm çalışanlara iş sağlığı ve güvenliği eğitimi verilmesi zorunludur. Eğitimler genel konular, sağlık konuları ve teknik konular olmak üzere üç ana başlık altında planlanır; asgari süreleri ve tekrar sıklıkları tehlike sınıfına göre değişir.
İyi bir eğitim, slayt okumaktan ibaret değildir. Çalışanların kendi işlerinden örneklerle, kendi kullandıkları ekipmanlar üzerinden anlatılan, soru sorulabilen ve uygulamalı bölümleri olan eğitimler çok daha kalıcıdır. Eğitim konularını, sürelerini ve belgelendirmeyi iş sağlığı ve güvenliği eğitimi sayfasında açıkladık.
Ortam ölçümleri ve kişisel koruyucu donanım
Bazı riskler gözle görülmez. Gürültü, toz, kimyasal buharlar, yetersiz aydınlatma ya da aşırı sıcak ve soğuk ortamlar zamanla çalışan sağlığını etkiler. Bu riskleri doğru değerlendirmek için yetkili laboratuvarlar tarafından yapılan ortam ölçümlerine ihtiyaç duyulur. Ölçüm sonuçları, hangi önlemlerin alınacağını ve önlemlerin yeterli olup olmadığını gösterir. Ölçüm türlerini işyeri ortam ölçümleri sayfasında ele aldık.
Kişisel koruyucu donanımlar ise risklerin kaynağında ortadan kaldırılamadığı ya da yeterince azaltılamadığı durumlarda son savunma hattıdır. Doğru seçilmemiş, çalışana uymayan ya da düzenli kontrol edilmeyen bir donanım güvenlik hissi verirken koruma sağlamayabilir. Seçim ve kullanım konusunu kişisel koruyucu donanım sayfasında anlattık.
Sektöre göre farklı riskler
Her işyerinin risk profili farklıdır. Çankaya’daki ofislerde ergonomi, ekranlı araçlarla çalışma, elektrik tesisatı ve acil çıkışların açık tutulması öne çıkarken; şantiyelerde yüksekte çalışma, iskeleler, kazı işleri ve iş makineleri başlıca risk kaynaklarıdır. Restoranlarda kesici aletler, sıcak yüzeyler ve kaygan zeminler; depolarda istifleme ve forklift kullanımı; temizlik ve bakım işlerinde ise kimyasallar ve kapalı alanlar özel dikkat gerektirir.
Ofis ortamlarına özgü önerileri ofis ve büro çalışmalarında iş güvenliği sayfasında, şantiyelerle ilgili temel önlemleri ise inşaat işlerinde iş güvenliği sayfasında bulabilirsiniz.
Bir iş kazası yaşandığında
Tüm önlemlere rağmen kazalar yaşanabilir. Böyle bir durumda öncelik her zaman yaralının güvenliği ve ilk yardımdır; ardından olay yerinin güvenli hale getirilmesi, kaydın tutulması ve yasal bildirimlerin zamanında yapılması gelir. İş kazaları, olayı izleyen üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumu’na bildirilmelidir.
Kazadan sonra yapılacak en değerli iş, kazanın neden olduğunu anlamaktır. “Çalışan dikkatsizdi” gibi yüzeysel bir açıklama yerine, kazaya yol açan koşulları, eksik önlemleri ve süreç hatalarını ortaya koyan bir kök neden analizi, benzer kazaların tekrarlanmasını engeller. Bildirim süreci ve analiz yöntemleri için iş kazası bildirimi ve sonrası sayfasına göz atabilirsiniz.
Ramak kala olaylar: Kazanın habercisi
Ramak kala olay, yaralanma ya da hasarla sonuçlanmayan ama sonuçlanabilecek olan olaydır. Raftan düşen ama kimseye çarpmayan bir koli, kısa devre yapıp kendiliğinden sönen bir priz ya da son anda fark edilen açık bir rögar kapağı bu olaylara örnektir. Araştırmalar, her ciddi kazanın arkasında çok sayıda küçük olay ve ramak kala durum bulunduğunu gösterir.
Ramak kala olayların bildirilmesini teşvik eden, bildirimi cezalandırmayan bir kültür oluşturmak, kazaları önlemenin en etkili yollarından biridir. Çalışanların “bunu söylersem başım derde girer” diye düşünmediği, aksine katkısının takdir edildiği işyerlerinde riskler çok daha erken fark edilir.
Çalışan katılımı ve güvenlik kültürü
İş güvenliği yalnızca uzmanın ya da yöneticinin işi değildir. Riskleri en iyi bilenler çoğu zaman o işi her gün yapan çalışanlardır. Bu nedenle kanun, çalışanların iş sağlığı ve güvenliği konularında görüşlerinin alınmasını ve karar süreçlerine katılmasını öngörür. Elli ve daha fazla çalışanı olan ve altı aydan uzun süreli işlerin yapıldığı işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliği kurulu oluşturulur; daha küçük işyerlerinde ise çalışan temsilcileri bu rolü üstlenir.
Güvenlik kültürü; kuralların neden konduğunun anlaşıldığı, yöneticilerin örnek olduğu, hataların konuşulabildiği ve iyi uygulamaların görünür hale getirildiği bir ortamda gelişir. Duvara asılan uyarı levhaları önemlidir, ama asıl farkı günlük davranışlar yaratır.
Çankaya’daki işletmeler için pratik bir başlangıç listesi
İş güvenliği konusunda nereden başlayacağınızı bilmiyorsanız aşağıdaki adımlar size bir yol haritası sunabilir:
- İşyerinizin NACE kodunu ve tehlike sınıfını öğrenin.
- İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirmesini yapın; bunun için kendi personelinizi ya da bir OSGB’yi tercih edebilirsiniz.
- Risk değerlendirmesi ekibini oluşturun ve ilk değerlendirmeyi yaptırın.
- Acil durum eylem planını hazırlayın, acil durum ekiplerini belirleyin ve eğitin.
- Tüm çalışanların işe giriş eğitimlerini ve temel iş sağlığı ve güvenliği eğitimlerini planlayın.
- İşe giriş ve periyodik sağlık muayenelerini takvime bağlayın.
- Yangın söndürücülerin, elektrik tesisatının ve kaldırma ekipmanlarının periyodik kontrollerini takip edin.
- Gerekli ise ortam ölçümlerini yaptırın ve sonuçlara göre önlem alın.
- Kişisel koruyucu donanımları risk değerlendirmesine göre seçin, dağıtın ve kayıt altına alın.
- Ramak kala ve kaza bildirim sistemini kurun, çalışanları bildirim yapmaya teşvik edin.
Hizmet alırken nelere dikkat etmeli?
İş güvenliği hizmeti alırken yalnızca fiyata bakmak, uzun vadede pahalıya mal olabilir. Görevlendirilecek uzmanın belge sınıfı ve deneyimi, işyerinize ayıracağı süre, ziyaretlerde neler yapacağı, raporlama biçimi, eğitimlerin nasıl verileceği ve acil durumlarda ulaşılabilirlik gibi konular mutlaka konuşulmalıdır. Ücretleri belirleyen etkenleri ve teklifleri karşılaştırırken dikkat edilecekleri iş güvenliği hizmet ücretlerini etkileyen etkenler sayfasında anlattık.
Bu rehberi nasıl kullanabilirsiniz?
Sitemizdeki sayfalar, iş sağlığı ve güvenliğiyle ilgili en sık karşılaşılan konuları başlık başlık ele almak üzere hazırlandı. Her sayfa kendi başına okunabilir; ancak konular birbiriyle bağlantılı olduğu için sayfalar arasında geçiş yaparak ilerlemenizi öneririz. Tüm içeriklerin listesine site haritası sayfasından ulaşabilirsiniz.
Burada yer alan bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır. Mevzuat zaman içinde değişebilir; işyerinize özgü yükümlülükler için yetkili bir iş güvenliği uzmanına, işyeri hekimine ya da ilgili kamu kurumlarına danışmanızı öneririz.